“Trị gia cách ngôn” còn có tên “Chu Tử gia huấn”, “Chu Tử trị gia cách ngôn” và “Chu Bách Lư trị gia cách ngôn”. Toàn bộ tác phẩm chỉ có hơn 500 chữ, ngôn từ thông tục dễ hiểu, nội dung ngắn gọn súc tích lại rất đầy đủ, thể văn biền ngẫu, đối nhau, gọn ghẽ tinh tế, rất vần điệu trôi chảy. Từ khi tác phẩm ra đời đã được lan truyền rộng khắp, trở thành bản gia huấn kinh điển quản lý gia đình giáo dục con cái được mọi người yêu thích.
Chu Dụng Thuần (1627 – 1698), tự Trí Nhất, hiệu Bá Lư, người huyện Côn Sơn, Giang Tô, sống vào cuối đời Minh đầu đời Thanh. Ông là nhà lý học, nhà giáo dục nổi tiếng. Khi nhà Thanh thay thế nhà Minh, ông ẩn cư dạy học, ở quê dạy học trò, chuyên tâm nghiệp học. Ông lấy lý học của Trình Di, Chu Hy làm căn bản, chú trọng học và hành cùng tiến, tự mình thực hành. Ông đích thân viết mấy chục quyển giáo trình dạy học. Ông là người điềm tĩnh, ít nói, nghiêm khắc tự luật. Các quan lại, sỹ phu đều thích được kết giao với ông, và đều dùng lễ đối đãi. Ông viết “Trị gia cách ngôn”, “Quý nột tập”, “Đại học Trung dung giảng nghĩa”…, trong đó “Trị gia cách ngôn” là tác phẩm nổi tiếng nhất, có ảnh hưởng sâu rộng ở khắp các nước Á Đông.
Mờ sáng dậy sân hè quét đẩy
Khắp trong ngoài đâu đấy mọi nơi
Ban đêm khi sắp nghỉ ngơi
Tự mình cửa đóng then cài hẳn hoi
Một hạt gạo đừng coi là dễ
Nửa sợi tơ phải nghĩ gian nan
Chưa mưa nhà cửa sửa sang
Khát mới đào giếng dễ thường kịp chăng?
Tiêu pha phải hà tằn hà tiện
Thiết khách đừng yến tiệc liên miên
Thức dùng sạch sẽ mà bền
Ngói sành vàng ngọc đôi bên khác gì
Sự ăn uống vu kì tinh khiết
Mớ rau vườn cá thịt nào thua
Nhà đừng làm lộng lẫy to
Đừng bày mưu kế mà mua ruộng người
Tiên tổ dẫu xa đời càng nhớ
Giữ lòng thành tế tự giám sai
Ngu hèn con cháu thua người
Càng ngu càng phải dùi mài sử kinh
Điều chất phác giữ mình làm gốc
Đem nghĩa phương kiểm thúc trong nhà
Phù vân kệ của người ta
Rượu chè chớ có la đà say sưa
Sự mua bán một vừa hai phải
Đừng ích ta để hại cho ai
Họ hàng làng xóm trong ngoài
Giúp người nghèo khổ thương người lưu ly
Chính hạ ngu hạng ấy kể gì
Có người chịu khốn- nhi- chi
Dẫu không hiển thánh cũng thì khôn ngoan
Còn bé phải học hành mải miết
Lớn đem ra công việc thi hành
Ngay lòng rồi đến sửa mình
Tề gia rồi đến trị bình suy ra
Học trò sửa tự nhà mình trước
Rồi đến làng đến nước dần dần
Trong triều mũ áo đai cân
Nhiều người đọc sách dự phần ở trong
Nghèo chăm học chóng mong thành đạt
Giàu mà chăm vang khắp thanh danh
Ích gì bằng sự học hành
Có câu “hiếu chí khánh thành”xưa nay
Nếu mình chỉ cậy mình là giỏi
Chẳng bạn bè trơ trọi một mình
Còn ai khuyên nhủ điều lành
Kiến văn cô lậu học hành ra chi
Người ta có điều gì là quý
Có năm điều luân lí đạo thường
Người mà không biết luân thường
Là loài chim chóc là phường trâu dê
Xem ong kiến kia kia vật nhỏ
Đạo dưới trên còn có nữa người
Cương trù đạo lí của trời
Bất di bất dịch ở dời xưa nay
Vua ở kính tôi ngay ở đạo
Cha yêu con con hiếu với cha
Vợ chồng trên dưới thuận hòa
Anh em cung kính trong nhà thân yêu
Bạn bè phải giữ điều tín thực
Lớn bé nên giữ mực, nhún nhường
Hòa vui trong họ ngoài làng
Phải nhân nhượng cả lân bằng đôi nơi
Đi đường phải nhường người bước trước
Cày ruộng lên nhường nước nhường bờ
Rảo chân qua chốn miếu thờ
Ngựa qua cửa khuyết bao giờ suống ngay
Lúc cư xử vào đây ra đó
Chẳng lễ nghi sao có chỉnh tề
Nói năng ăn uống thường lề
Nếu không có lễ kém bề nghiêm trang
Kiệm với cần là gốc tề gia
Trong nhà cấm chỉ xa hoa
Để dành tiền của sau ta tiêu dùng
Được khi vinh nên phòng khi nhục
Được lúc yên nghĩ lúc gian nan
Đạo cao đức trọng vẻ vang
Mặc manh áo cũ sạch thơm thẹn gì
Cẩn bị đề phòng người gian giảo
Nuôi con phòng thân lão tuổi già
Ta mà hiếu với mẹ cha
Con ta lại hiếu với ta sau này
Phải thờ phụng đêm ngày tận lễ
Dám sự đâu ô uế nề hà
Thềm cao xuân cỗi huyên nhà
Làm con chớ có phương xa chơi bời
Mảnh da tóc trong người thân thể
Chính mẹ cha sinh đẻ ra ta
Giữ đừng hủy hoại thân ta
Mới hay hiếu đạo đó là đầu tiên
Lập thân cốt lưu truyền đạo lí
Vang tiếng tăm mọi chốn gần xa
Vẻ vang được cả mẹ cha
Mới hay đạo hiếu đó là dớn thay
Muốn trên dưới đó đây hòa thuận
Phải lấy ngay chữ NHẪN làm đầu
Vua tôi nhẫn nước bền lâu
Cha con nhẫn được ơn sâu vẹn tròn
Vợ chồng nhẫn khỏi con nheo nhóc
Anh em cùng nhẫn nhà yên
Bạn bè nhẫn nghĩa giao bền
Tự mình nhẫn được người người mến yêu
Nhà bài bạc con đều hư hỏng
Cả gái trai lêu lổng một loài
Mảng vui tiếng hát cung đàn
Xui đâu son phấn mê đường nguyệt hoa.
Dẫu vàng ngọc chẳng ham chẳng báu
Quý báu thay con cháu thảo hiền
Lấy điều hòa mục đầu tiên
Thực là thói tốt lưu truyền xưa nay.
Con gái phải giữ ngay một tiết
Cũng như người hào kiệt giữ mình
Vợ hiền báu của gia đình
Tôi hiền báu của triều dình quốc gia.
Gái ngay thẳng thật thà cần mẫn
Gái kiên trinh hiếu thuận một bề
Dậy dâu từ thuở mới về
Dạy con từ lúc hài đề mới sinh.
Buông lòng dục sẽ thành tai vạ
Quá vui chơi sẽ hóa buồn rầu
Gái đừng tham của tham giàu
Trai đừng tham luyến những màu nguyệt hoa.
Hoa nguyệt giết người ta như bỡn
Của cải nhiều vạ lớn cho mình
Lấy điều lừa dối tranh giành
Thời con cháu có yên lành được đâu.
Điều đạo đức về sau để lại
Con cháu nhà mãi mãi vẻ vang
Gốc bền cành lá nở nang
Muôn đời nối dõi vẻ vang còn nhiều
Con hiền hậu nay nghèo mai có
Con chẳng hiền nay có mai nghèo
Người nhà nghèo cũng thân yêu
Người ngoài giàu có không điều ghét ghen.
Khắp nhân gian ta nên kính trọng
Trọng người ta là trọng bản thân
Đừng lên bắt trước tiểu nhân
Ghen người tài đức có phần hơn ta.
Tiểu nhân lòng dễ đổi thay
Hễ mà thất ý sinh ngay thù hằn
Đừng mắng kẻ cùng đường cơ nhỡ
Giặc cùng đường cũng chớ đuổi theo
Thân mình phải tự mình chỉ trích
Rồi về sau mới trách người ngoài
Ta mà ngậm máu phun người
Miệng ta trước đã bị hoài bẩn nhơ.
Lời nói ác thốt ra cửa miệng
Có hung thần theo đến xét ngay
Trong lòng nghĩ được điều hay
Cát thần cũng ứng hiện ngay điềm lành.
Những lời nói ngấm ngầm ngang trái
Muốn hại người lại hại ngay mình
Dụng tâm làm việc chẳng lành
Há không ác báo rành rành hay sao
Cha mẹ đã làm nhiều điều sấu
Vạ lây cho con cháu về sau
Biết đâu họa phúc là đâu
Tự ta ta sẽ bắc cầu mà noi.
Gương con cháu để soi phúc họa
Ta hỏi ta ta chẳng hỏi ai
Những người sâu sắc nước đời
Khi mang bệnh nặng khó mà thuốc thang.
Cả ngày chỉ thích bàn mưu kế
Hẳn tinh thần kiệt quệ nhọc nhằn
Làm điều hiểm độc bất nhân
Ở trong bóng tối quỷ thần sáng soi.
Làm người không biết lo xa
Tất nhiên có sự xảy ra lo gần.
Biết cẩn thận khỏi bề lo ngại
Biết nhịn nhường khỏi phải nhục mình
Những người tù tội, nhục hình
Đều vì ăn ở chẳng lành xui nên.
Một mớ lửa trong thành gây họa
Vạ lây cho đến cá dưới ao
Chỗ nguy đừng bước chân vào
Cũng đừng ở mộtvùng nào loạn ly
Công việc nhỏ mà không nín nhịn
Mưu mô to hẳn đến rối ren
Lợi chung đừng có nên riêng
Mình riêng cầu lợi tất nhiên tan tành.
Mưu việc kín một mình mình biết
Bàn đông người sẽ tiết lộ ra
Việc đừng kể chuyện đã qua
Ý đừng miễn cưỡng hóa ra cơ cầu.
Đừng đàn đúm bạn bầu kẻ xấu
Đừng rông dài bôn tẩu lần mơ
Ăn đừng cố ý cầu no
Ở đừng có ý cầu cho yên lành.
Đừng gây mối tranh giành phải trái
Đừng điều đi tiếng lại sự sinh
Người ta đối đãi với mình
Lành thì ta trả lại lành cho ngang.
Nếu gặp kẻ phũ phàng tàn tệ
Ta cứ lên tử tế hiền lành
Lòng mình mình tự tin mình
Tấm son đã sẵn trời xanh cũng chiều.
Kìa những kẻ làm điều hung ác
Sẽ gặp tay người khác không tha
Miệng đừng nói xấu người ta
Lòng đừng giận kẻ gièm pha chê mình.
Kẻ hung ác đừng khinh đừng mắng
Cũng không nên nói nặng kẻ cùng
Nếu còn tranh của tranh công
Là không khôn khéo lại không lo lường.
Người quân tử cẩn đường ngôn ngữ
Khi chuyện trò phải giữ từng câu
Việc người ta chớ đương đầu
Những điều vô ích không hầu nói qua.
Nghe lời nói để ta đoán xét
Người lắm điều đừng kết bạn chơi
Người quân tử tấm lòng quân tử
Gặp lúc nghèo vẫn giữ lễ nghi
Tiểu nhân giàu sổi một thì
Buông lòng túng tứ nhiều khi khinh người.
Ham ăn uống còn người nào trọng
Hiếu lợi kia người cũng ghét hoài
Ưa gì những kẻ ngồi dai
Thân gì những kẻ vãng lai nhiều lần.
Lòng quân tử tiểu nhân dò xét
Công việc làm dễ biết được đâu
Thánh nhân tích đức làm đầu
Còn hơn tích của làm giàu chắt chiu
Người quân tử chỉ mưu về đạo
Không phải mưu về gạo về tiền.
Giầu mà bất nghĩa bất nhân
Cũng coi như chút phù vân giữa trời.
Lời hoàng tổ khuyên răn trong sách
Có năm điều minh bạch rõ ràng
Một là sắc dục hoang tàn
Hai là săn bắn mê man đêm ngày
Ba đắm rượu say mê âm nhạc
Năm trang hoàng lầu gác lộng cao
Trong năm điều phạm điều nào
Nước nào cũng mất nhà nào cũng tan.
Dậy con gái dậy cho chính đạo
Cách sửa mình phải hiểu lễ nghi
Đàn bà thai nghén tới kì
Ăn gì ác nhục nghe gì ác thanh.
Đi đường thẳng đừng quanh lối tắt
Đừng nói điều đơm đặt gian tà
Bữa ăn nơi ở thất hòa
Nội thương ngoại cảm sinh ra bệnh tình.
Trai với gái học hành chẳng biết
Nghĩa lí kia mờ tịt đó mà
Học hành cho sáng mắt ra
Như gương bó đuốc cả nhà sáng choang.
Thư với họa hai đường không học
Vẽ sao nên viết đọc sao nên
Y mà dược tính không quen
Dược phương không biết khó nên ông thầy
Lễ với nhạc xưa nay không đọc
Tế tự kia tịt ngóc biết gì
Ruộng nhà muôn khoảnh nhiêu phì
Sao bằng nho nhỏ một nghề trong tay
Cho con vàng một rương đầy
Sao bằng cho quyển sách hay để dùng